თეორიები ანთროპოლოგიაში 60-იანი წლებიდან

შერი ორტნერი
(მიჩიგანის უნივერსტეტი)

რამდენიმე წლის წინ მარვინ ჰარისმა (Marvin Harris) განაცხადა, რომ ანთროპოლოგია მისტიციზმის, რელიგუირი ფანატიზმისა და კულტისტების ზეგავლენის ქვეშ იყო მოქცეული.  მოგვიანებით, ერიკ ვულფმა (Eric  Wolf)  განავითარა მოსაზრება, რომ ანთროპოლოგიის ქვე-სექტორები ერთმანეთისგან იყოფა . თითოეული მიჰყვება თავის სპეციფიკას და ერთმანეთთან კავშირს კარგავს. სფეროები იყოფიან ინტერესების მიხედვით და ადრე თუ ისინი უპირისპირდებოდნენ ერთმანეთს, ახლა კრიტიკასაც კი აღარ გამოთქვამენ ერთმანეთის მიმართ.
ეს მდგომარეობა ჩვენ შეგვიძლია განვიხილოთ, როგორც ქაოსისა და ანტისტრუქტურის მდგომარეობა, რომელმაც, სავსებით შესაძლებელია საფუძველი დაუდოს ახალ მდგომარეობას/წესრიგს. აღვნიშნავ, რომ ყველაზე მნიშვნელოვან სიტყვად გვევლინება ’პრაქტიკა.’ ეს არც თეორიაა და არც მეთოდი, ეს უფრო სიმბოლოა, რომელიც მეთოდებისა და თეორიების განვითარებას უდევს საფუძვლად. ამ ცნების გასაგებად, ჩვენ უნდა გადავხედოთ წარსულს და გავიაზროთ თუ როგორ მოვედით აქამდე. ამ მიზნით, ესეში განვიხილავთ თეორიულ სკოლებსა და მიმდინარეობებს დროსთან მიმართებაში.

60-იანი წლები: სიმბოლო, ბუნება, სტრუქტურა

გადავწყვიტე წარსულის განხილვა 60-იანი წლებიდან დამეწყო, პირველ რიგში იმიტომ რომ, მე თვითონ ამ სფეროში მოღვაწეობა სწორედ ამ დროს დავიწყე. გარდა ამისა, 60-იანი წლები ანთროპოლოგიაში, და არა მარტო ამ მეცნიერებაში, რევოლუციის ხანა იყო.
50-იან წლებში ანთროპოლოგიაში სამი ძირითადი მიმართულება: გამოიყოფა ბრიტანული სტრუქტურული ფუნქციონალიზმი (ბრაუნი, მალინოვსკი), ამერიკული კულტურული და ფსიქო-კულტურული ანთროპოლოგია (მარგარეტ მიდი, რუდ ბენედიქტი), ამერიკული ევოლუციონისტური ანთროპოლოგია (ლესლი ვაითი, ჯულიან სტიუვარდი). 60-იანი წლების დასაწყისში თითოეული მათგანის წარმომადგენლები ცდილობდნენ განევითარებინათ და გაევრცოთ თავიანთი იდეები. ინტელექტუალური აგრესიულობისა და ახალი იდეების კომბინაციამ, საფუძველი დაუდო 60-იან წლებში სამი მიმდინარეობის ჩამოყალიბებას: სიმბოლური ანთროპოლოგია, კულტურული ეკოლოგია და სტრუქტურალიზმი.

სიმბოლური ანთროპოლოგია

სიმბოლური ანთროპოლოგიის ფარგლებში დამოუკიდებლად ჩამოყალიბდა ორი მიმდინარეობა. ერთერთი ჩამოაყალიბა კლიფორდ გირტცმა (Clifford Geertz), ჩიკაგოს უნივერსტეტის წარმომადგენელმა, ხოლო მეორე – ვიქტორ ტერნერმა (Victor Turner). გირტცი პარსონსის გავლით, ვებერის გავლენას განიცდიდა და იკვლევდა ’კულტურის’ ფუნქციონირებას, ხოლო ტერნერი განიცდიდა დიურკემის გავლენას და ’საზოგადოების’ ცნებით ოპერირებდა.
გრიტცის მიხედვით, კულტურა არ არის ჩაკეტილი ადამიანებში, არამედ გამოიხატება იმ სიმბოლოებში, რომლებითაც ადამიანები ერთმანეთთან ურთიერთობენ. სიმბოლო იყო ის, რაც ანთროპოლოგებს უნდა ეკვლიათ. გრიტციანელები არ იყვნენ დაინტერესებულები სიმბოლოების კატეგორიზაციით, მათ აინტერესებდათ, თუ როგორ გამოხატავდნენ სიმბოლოები პრაქტიკულ ოპერაციებს სოციალურ გარემოში – მაგ. როგორ აყალიბებს ბავშვებს ქალად და მამაკაცად. თუმცა ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო თუ როგორ აყალიბებს ადმიანების ხედვასა და გრძნობებს სამყაროს შესახებ ანუ როგორ ამოძრავებენ სიმბოლოები ’კულტურას.’ (ანუ, ჩემი სიტყვებით რომ ვთქვა, კულტურა გამოიხატება სიმბოლოებში და, შესაბამისად, სიმბოლოების საშუალებით ვსწავლობთ კულტურას!)
გრიტციანელების მეორე მნიშვნელოვანი მახასიათებელი არის ის, რომ ისინი მიიჩნევენ, რომ კულტურა უნდა შევისწავლოთ ’აქტორების თვალიდან.’ ეს გულისხმობს იმას, რომ კულტურა არის ადამიანების მოქმედების შედეგი, და მისი შესწავლა მისივე წარმომადგენლების პოზიციდან უნდა მოხდეს. აღსანიშვანია, რომ გრიტცმა აქტორი თავისი თეორიის ცენტრში დააყენა, თუმცა, მას მოქმედების თეორია არ ჩამოუყალიბებია.
ჩიკაგოს სკოლის მეორე დიდი წარმომადგენელი იყო დევიდ შნაიდერი (David Schneider). ისიც პარსონსის გავლენას განიცდიდა, თუმცა გირტცისგან განსხვავებით, ის ცდილობდა გაეგო სისმბოლოების სისტემის ლოგიკა ’საფუძვლად მდებარე მნიშვნელობების’ შესწავლით. მართლაც, მუხედავად იმისა, რომ გრიტცი იყენებს ფრაზას ’კულტურის სისტემა,’ იგი ყურადღებას არ ამახვილებდა კულტურის სისტემურ ასპექტებზე. სწორედ შნაიდერი იყო ის, ვინც ამ საკითხებს იკვლევდა. მის შრომებში კულტურა დაშორებულია სოციალურ მოქმედებას.
ვიქტორ ტერნერი განსხვავებული ინტელექტუალური საფუძვლის მქონე იყო. მისი მასწავლებელი იყო მაქს გლუკმანი, რომელიც განიცდიდა მარქსის ზეგავლენას და მიიჩნევდა, რომ საზოგადოების ნორმალური მდგომარეობა იყო კონფლიქტი და შეპირისპირება. ამიტომ ანალიტიკური კითხვა ეხებოდა არა იმას, თუ როგორ ძლიერდება და მტკიცდება სოლიდარობა, არამედ იმას, თუ როგორ ნარჩუნდება სოლიდარობა კონფლიქტის პერიოდში.
ტერნერის შემობრუნება სიმბოლებისაკენ, შედარებით ახალი იყო, თუმცა იგი აგრძელებდა ბრიტანულ ანთროპოლოგიას. ტერნერისათვის სიმბოლოები იყო არა ’ფანჯარა’ კულტურისკენ არამედ, ეს იყო ოპერატორები სოციალურ პროცესში. (ანუ გამოხატავდნენ არა კულტურას, არამედ საზოგადოებას) სიმბოლოები სხვადასხვა კონტექსტებში ახდენს სოციალურ ტრანსფორმაციებს. ტერნერი მაგალითისთვის განიხილავს ნდემბუს ტომს, სადაც განკურნების, ინიციაციისა თუ ნადირობის რიტუალების დროს ხდება ინდივიდის ერთი სტატუსიდან მეორეში გადასვლა. (ანუ ტერნერი იკვლევს, როგორ მოქმედებს საზოგადოება და არა კულტურა. სოციალურ პროცესებს კი სიბოლოები წარმართავს).
ტერნერი და ჩიკაგოს სკოლის სიმბოლური ანთროპოლოგები არ კამთობენ ერთმანეთში. ტერნერიანელემა მნიშვნელოვანი ფაქტორი შესძინეს სიმბოლურ ანთროპოლოგიას, ეს არის სიმბოლოს პრაგმატულობის შეგრძნება. მათ იკვლიეს ’სიმბოლოს ეფექტურობა,’ როგორ ოპერირებენ სიმბოლოები სოციალურ პროცესებში, როგორც მათი წარმმართველი ძალები.
ზოგმა შეიძლება ჩათვალოს, რომ სიმბოლურ ანთროპოლოგიას ძალიან ბევრი შეზღუდვები აქვს, რომ მაგალითად, ის განიცდის სისტემური სოციოლოგის ნაკლებობას, არ აქვს ჩამოყალიბული კულტურის პოლიტიკის გრძნობა, აკლია ინტერესი სიმბოლური სისტემის წარმოქმნისა და შენარჩუნების შესახებ.

კულტურული ეკოლოგია

კულტურული ეკოლოგია არის მატერიალისტური ევოლუციონიზმის (ლესლი ვაითი, ჯულიან სტიუარდი, ჩილდე) განვითარების შედეგი. მისი საფუძვლები მიდი მარქსიზმამდე.
ვაითი სწავლობდა ’ზოგადი კულტურის’ განვითარებას სოციალური კომპლექსურობისა და ტექნიკური წინსვლის თვალსაზრისით. ტექნიკური წინსვლა მასთან განისაზღვრებოდა, ტექნიკის განვითარებით, როგორც ’ენერგიის გამოჭერის’ შესაძლებლობა და მოსახლეობის ზრდით, რაც  სოციალურ-პოლიტიკური ორგანიზაციის გართულებას იწვევდა. სტიუარდი ორივე აქცენტს ეწინააღმდეგებოდა და თვლიდა, რომ კულტურები თავიანთ სპეციფიკურ ფორმებს იძენენ გარემო პირობებთან შეგუების დროს, ხოლო მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეებში კულტურებს შორის მსგავსებას განისაზღვრავს გარემო პირობებთან მსგავსი შეგუება.
თუ სიმბოლურ ანთროპოლოგიაში დაკვირვებადი სიმბოლოები იყო განმსაზღვრელი მნიშვნელობები, ასეთ როლს კლტურულ ეკოლოგიაში თამაშობს ’ადაპტაცია.’ თუ გირტცი ამბობდა, რომ სიმბოლოში გამოხატული კულტურის შესწავლამ კულტურის წარმომადგენლების ’გონებაში ჩახედვა,’ სალინსი მიიჩნევდა, რომ უნდა მომხდარიყო ფოკუსირება გარემოსთან ადაპტაციაზე.
კულტურის ეკოლოგიის სალინისა და სერვისის ვერსიები უკავშირდება არქეოლოგიას, თუმცა ისინი მაინც ევოლუციონისტურია. თავდაპირველად ცნება ადაპტაცია გამოიყენებოდა, როგორც სოციალური ფორმების განვითარების, შენარჩუნებისა და ტრანსფორმაციის ამსახველი. თუმცა, იყო კულტურიის ეკოლოგიის სხვა მიმართულებაც, რომელიც შედარებით გვიან განვითარდა. მისი წარმომადგენლები იყვნენ მარვინ ჰარისი (Marvin Harris) და როი რაპაპორტი (Roy Rappaport). ამ მიდინარეობამ ყურადღება ევოლუციიდან გადაიტანა კულტურის ნაწილების ადაპტაცია-შენარჩუნების უნარებზე. ანუ ყურადღება, თუ როგორ განსაზღვრავს გარემო სოცილური და კულტურული ფორმების განვითარებას, გადავიდა საკითხზე, რომელიც გულისხმობდა, რომ სოცილური და კულტურული ფორმები ფუნქციონირებენ,  გარემოსთან არსებული ურთიერთობების შესანარჩუნებლად.
სიმბოლურ ანთროპოლოგებსა და კულტურის ეკოლოგიის წარმომადგენლებს შორის ძალიან დიდი კონფლიქტი წარმოიშვა. კულტურის ეკოლოგიის წარმომადგენლები ადანაშაულებდნენ სიმბოლურ ანთროპოლოგებს იმაში, რომ ისინი არამეცნიერულად განიხილავდნენ საკითხებს, ხოლო სიმბოლური ანთროპოლოგები მიიჩნევდნენ, რომ კულტურის ეკოლოგიის წარმომადგენლები უარყოფდნენ ანთროპოლოგიის მთავრ ღირებულებებს, როგორიც არის ფაქტი, რომ კულტურა განსაზღვრავს ადამინის ქცევას.

სტრუქტურალიზმი

სტრუქტურალიზმი, რომელიც მეტ-ნაკლებად მხოლოდ კლოდ ლევი-სტროსის აღმოჩენას წარმოადგენდა, 60-იან წლებში იყო ჭეშმარიტად ერთადერთი ახალი პარადიგმა. შეიძლება ისიც ითქვას, რომ ის იყო ჭეშმარიტად განსხვავებული პარადიგმა მთლიანად სოციალურ მეცნიერებებში (და ამ კონკრეტული შემთხვევისათვის, ჰუმანიტარულ მეცნიერებებშიც კი) მეოცე საუკუნის განმავლობაში. ეყრდნობოდა რა ლინგვისტიკასა და კომუნიკაციის თეორიას, ლევი-სტროსი თავს მარქსისა და ფროიდის გავლენის ქვეშ მოიაზრებდა და თვლიდა, რომ ერთი შეხედვით სოციალურ და კულტურულ ფენომენთა დამაბნეველი მრავალფეროვნება, შესაძლოა დაიძლიოს იმ ორმხრივი ურთიერთობების დემონსტრაციით, რომელიც ამ ფენომენთა რამოდენიმე საფუძველმდებარე პრინციპს ეფუძნება. იგი ცდილობდა შეექმნა კულტურის უნივერსალური გრამატიკა, ეჩვენებინა როგორ იქმნებიან კულტურული დისკურსის შემადგენელი ნაწილები (ბინარული ოპოზიციების პრინციპი), წესები, რომელთა მიხედვითაც ეს შემადგენელი ნაწილები  (ოპოზიციურ ცნებათა წყვილები) განლაგდებიან და ერთმანეთს ერწყმიან, რათა შემდეგ შექმნან კულტურის პროდუქტები (მითები, ქორწინების წესები, ტოტემური კლანის წესები და ა.შ.), რომელთაც შემდეგ ანთროპოლოგები შეისწავლიან. კულტურა პირველ რიგში წარმოადგენს კლასიფიკაციის სისტემას, ასევე ინსტიტუციონალურ და ინტელექტუალურ პროდუქტებს, რომლებიც დაშენებულია ამ კლასიფიკაციის სისტემაზე და სხვადასხვაგვარად მოქმედებს. კულტურის მეორადი მოქმედებებიდან ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ოპერაცია თავისივე ტაქსონომიებთან მიმართებაში არის ის, რომ იგი მედიატორია და ერთმანეთთან ათანხმებს იმ ოპოზიციებს, რომლებიც პირველ რიგში ამ ტაქსონომიების ბაზისს წარმოადგენენ.
პრაქტიკაში, სტრუქტურული ანალიზი წარმოადგენს იმ ბაზისური ოპოზიციების კვლევას, რომლებიც საფუძვლად უდევს რამდენიმე კომპლექსურ კულტურულ ფენომენს – მითი, რიტუალი, ქორწინების სისტემა – და აგრეთვე იმის ჩვენებას თუ როგორ წარმოადგენენ ეს ფენომენები ამ კონტრასტულობის გამოხატულებას და მათ გადამუშავებას, თუმცა ამავდროულად  როგორ ქმნიან კულტურულად საზრისის მქონე რეფლექსიას წესრიგზე. მითის ან რიტუალის სრული ანალიზის გარეშეც შესაძლებელია აშკარა ჩამოთვლა კულტურის იმ მნიშვნელოვანი ოპოზიციებისა, რომლებიც გამოსადეგ საწარმოს წარმოადგენენ, რადგან ამ და მის მომიჯნავე კულტურებში აზროვნების სიძნელეებს და ფიქრის ლიმიტებს აჩვენებენ. მაგრამ სტრუქტურული ანალიზის ყველაზე სრულ დემონსტრაციას წარმოადგენს ლევი-სტროსის ოთხტომეული ”Mythologiques”   (1964-71). აქ მეთოდი საშუალებას იძლევა მონაცემების ფართო სკალაზე განაწილების (უმეტეს სამხრეთ ამერიკისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ნაწილი ადგილობრივი მკვიდრები) და ასევე ათასობით პატარა დეტალის ახსნის – მაგალითად რატომ იფარავს იაგუარი პირს სიცილისას ან როგორ აღწერენ მეტაფორები თამაშის ცხოველების გაქცევას. ზოგადისა და დეტალების კომბინაცია ამ მეთოდს დიდ ძალას ანიჭებს.
ბევრი რამ იყო იმის შესახებ ნათქვამი, რომ ლევი-სტროსი სტრუქტურას ათავსებს საზოგადოებისა და კულტურის ქვეშ, გონების სტრუქტურაში. თვითონ ეს პუნქტიცა და მისი კრიტიკაც გარკვეულწილად არარელევანტურია ანთროპოლოგებისათვის. ის ფაქტი, რომ ადამიანები და კულტურები კლასიფიცირებულია უდავოა. ეს თავის მხრივ გვთავაზობს გარკვეული ტიპის მენტალურ შესაბამისობას, მაგრამ არ ნიშნავს იმას, რომ კერძო ტიპის კლასიფიკაცია გარდაუვალია, ისევე როგორც ის ფაქტი რომ ყველა ადამიანს სჭირდება კვება, არ ნიშნავს იმას, რომ კვების კატეგორიების უნივერსალური სისტემა აძლევს მათ ამის მოტივაციას.
კლოდ ლევი-სტროსის სტრუქტურალიზმის წვლილი მდგომარეობს იმაში, რომ მიუხედავად განსხვავებულობებისა, მაინც არსებობს უფრო ღრმა ერთიანობა და სისტემატიზირებულობა, რომელიც მომდინარეობს რამდენიმე საფუძველმდებარე პრინციპიდან. სწორედ ამის გამო თვლიდა ლევი-სტროსი თავს მარქსისა და ფროიდის გავლენის ქვეშ, რადგან ისინიც თვლიან რომ ფორმათა მრავალფეროვნების საფუძველში მოქმედებს რამოდენიმე მარტივი მექანიზმი. მსგავსი მიდგომა საშუალებას გვაძლევს ერთმანეთისაგან განვასხვავოთ მცირე ცვლილება, რომელიც მოხდება სტრუქტურის ფარგლებს შიგნით და ნამდვილი ცვლილება, გნებავთ რევოლუცია, რომელიც შეცვლის თვითონ სტრუქტურას. მიუხედავად სტრუქტურალიზმის ნატურალისტური და ბიოლოგიური წანამძღვრებისა, იგი მაინც დიდ გავლენას ახდენდა ისტორიულ და განვითარების ანთროპოლოგიაზე. ლუი დუმონტის შრომამ შემოგვთავაზა განვითარებადი მნიშვნელობა ინდური კასტური სისტემის სტრუქტურის ანალიზისას და კასტიდან კლასობრივ სისტემაზე გადასვლის სტრუქტურული ცვლილებების ჩვენებისას.
სტრუქტურალიზმი არსად არ ყოფილა ისეთი ნაკლებ პოპულარული როგორც ამერიკულ ანთროპოლოგიაში. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად იგი განხილული იყო როგორც სიმბოლური ანთროპოლოგიის ერთ-ერთი ვარიანტი (უმეტესად კულტურული ეკოლოგისტების მიერ), მისი ცენტრალური მოსაზრებები მაინც შორს იყო სიმბოლური ანთროპოლოგიიდან (შნეიდერელების ნაწილის გამოკლებით). ამის რამდენიმე მიზეზი არსებობდა: 1) ლევი-სტროსის ძალიან მცირე კოგნიტიური ხაზგასმა მნიშვნელობაზე, რაც უპირისპირდებოდა ამერიკელების მიერ ეთოსის და ღირებულებების შესახებ ინტერესს. 2) ლევი-სტროსის მკაცრი ხაზგასმა მნიშვნელობის თავისთავადობის შესახებ (ყველა მნიშვნელობა იქმნება კონტრასტულად, არაფერი არ იძენს მნიშვნელობას თავისთავად). 3) სტრუქტურის ექსპლიციტურად აბსტრაქტული ადგილი, განსხვავებული აქტორების მიზნებისა და ქმედებებისაგან, სიმბოლური ანთროპოლოგების მყარი და განსაზღვრული აქტორ-ცენტრიზმის საპირისპიროდ (შნეიდერი კვლავ გამონაკლისია). ამ და სხვა უფრო მეტი მიზეზების გამო ამერიკულმა სიმბოლურმა ანთროპოლოგიამ არ გაიზიარა სტრუქტურალიზმი ისე, როგორც ეს ერთი შეხედვით ჩანს. მას მიენიჭა ასე ვთქვათ ფიქტიური ნათესაობა, იმ ტენდენციის გამო, რომ ფოკუსირებას ახდენდა იმ საკითხებზე, რომელთაც სიმბოლური ანთროპოლოგია თავის კვლევის საგნად მიიჩნევდა – მითი, რიტუალი, ეტიკეტი და ა.შ.
საფრანგეთის გარეთ სტრუქტურალიზმმა ყველაზე დიდი გავლენა ინგლისში მოახდინა, ბრიტანეთის რამდენიმე ყველაზე თავგადასავლების მქონე ანთროპოლოგებს შორის. ლევი-სტროსსა და ბრიტანეთს უფრო მეტი ჰქონდათ საერთო, რადგან ორივე დიურკემის “შთამომავლები” იყვნენ. თუმცა, სტრუქტურლიზმმა ბრიტანეთში მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია განიცადა. ბრიტანელი ანთროპოლოგები გვერდს უვლიდნენ გონებას და უნივერსალურ სტრუქტურებს და სტრუქტურალიზმს ძირითადად იყენებდნენ კონკრეტული საზოგადოების და კონკრეტული კულტურის საკვლევად. ისინი უფრო დეტალურ ფოკუსირებას ახდენდენ ოპოზიციების მედიაციაზე და შექმნეს საკმაოდ ორიგინალური შრომები ანომალიისა და ანტისტრუქტურის შესახებ, განსაკუთრებით მერი დუგლასის სიწმინდე და საშიშროება.
თუმცა, ზოგიერთმა ბრიტანელმა სტრუქტურალიზმი მისი ყველაზე რადიკალური ფორმით გამოიყენა – დიურკემისეული განსხვავება სოციალურ “ბაზასა” და კულტურულ “რეფლექსიას” შორის. ლევი-სტროსი თვლიდა, რომ თუკი მითის სტრუქტურა და საზოგადოების სტრუქტურა ერთმანეთის პარალელურია, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ მითი ირეკლავს საზოგადოებას, არამედ იმას, რომ ორივე მითიცა და სოციალური ორგანიზაციაც ეფუძნებიან საერთო საფუძველმდებარე სტრუქტურას. მეორეს მხრივ, ბევრი ბრიტანელი სტრუქტურალისტი დაუბრუნდა დიურკემისა და მარსელ მაუსის ტრადიციებს. ეს სტრუქტურალისტები მითს და რიტუალს მიიჩნევდნენ როგორც რეფლექსიასა და გადაწყვეტას “სიმბოლურ დონეზე”, და ოპოზიციები განიხილებოდა  როგორც ფუნდამენტურად სოციალური. რადგან ბრიტანული სტრუქტურალიზმი შეისწავლიდა მითსა და რიტუალს, იგი ბრიტანულ ანთროპოლოგიას მასზე დიდი გავლენის მოხდენის გარეშე მოერგო. მხოლოდ მოგვიანებით მოხდა სტრუქტურული ანალიზის (მაგ.: სტრუქტურული-მარქსიზმი) სოციალური სტრუქტურის ბრიტანულ ცნებაზე მიმართვა.
სამოცდაათიანი წლების დასაწყისში რამოდენიმე დისციპლინას – ლინგვისტიკა, ფილოსოფია და ისტორია – ძლიერი რეაქცია ჰქონდა სტრუქტურალიზმის წინააღმდეგ. ორი ურთიერთდაკავშირებული საკითხი – გამიზნული სუბიექტის სოციალურ და კულტურულ პროცესში რელევანტურობის უარყოფა და ისტორიის სტრუქტურაზე ზეგავლენის უარყოფა – იყო ძალზედ პრობლემური, რომ არ ვთქვათ მიუღებელიც კი. მეცნიერებმა დაიწყეს ალტერნატიული მოდელის შექმნა, რომელშიც ორივე, აგენტიცა და სტუქტურაც აქტიურ როლს ითამაშებდნენ. სამოცდაათიანი წლების ბოლომდე ამ მოდელს დიდი როლი არ უთამაშია ანთროპოლოგიაში. ამ ათწლეულის განმავლობაში კი ანთროპოლოგიაში, და თვითონ სტრუქტურალიზმში თეორიის დომინანტური სკოლა გახდა სტრუქტურული მარქსიზმი.

სამოცდაათიანი წლები: მარქსი

1970-იან წლებში ანთროპოლოგია ფოკუსირებას რეალური ცხოვრების მოვლენებზე უფრო მეტად ახდენდა ვიდრე წინა წლებში. 1960-იანი წლებიდან მოყოლებული შეერთებულ შტატებშიც და საფრანგეთშიც (უფრო ნაკლებად კი ინგლისში) დაიწყო რადიკალური სოციალური მოძრაოებები. თავდაპირველად ეს იყო კონტრკულტურა, შემდეგ ომის წინააღმდეგ მოძრაობდა და ოდნავ მოგვიანებით ქალების მოძრაობა: ეს მოძრაობები არა მხოლოდ გავლენას ახდენდენ აკადემიურ სამყაროზე, არამედ მათი დიდი ნაწილი სწორედ იქ იღებდა სათავეს. ყველაფერი, რაც წარმოადგენდა არსებული სტრუქტურის ნაწილს კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა და გაკრიტიკდა. ანთროპოლოგიაში თავდაპირველი კრიტიკა ეხებოდა ისტორიულ კავშირს ერთის მხრივ ანთროპოლოგიასა და მეორეს მხრივ კოლონიალიზმს შორის. ეს საკითხი მალე კიდევ უფრო გაღრმავდა და კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა თეორიული ჩარჩოს ბუნება, განსაკუთრებით კი ის თუ როგორ ატარებდა იგი ბურჟუაზიული დასავლეთ ევროპის კულტურას.
ახალი კრიტიკისა და თეორიული ალტერნატივის სიმბოლოს შეთავაზება იყო ძველი მოდელის ჩანაცვლება, მარქსით. მარქსი მთელი მეცხრამეტე საუკუნის თეორიული რეპერტუარიდან ამოვარდნილი იყო. პარსონსის სოციალური მოქმედების სტრუქტურა, რომელიც წმინდა წიგნს წარმოადგენს ჰარვარდელი სიმბოლური ინტერაქციონისტებისათვის ძირითადად მოიცავდა დიურკემსა და ვებერს, აგრეთვე ეკონომიკის ორ თეორიტიკოსს ალფრედ მარშალსა და ვილფრედო პარეტოს, რომელთა ძირითადი გამორჩეულობა სწორედ იმაში მდგომარეობდა, რომ არცერთი მათგანი არ იყო მარქსი. ბრიტანელები, როგორც სიმბოლური ანთროპოლოგიის ისე სტრუქტურალიზმის მიმდევრები კვლად დიურკემს უბრუნდებოდნენ. ლევი-სტროსი აცხადებდა რომ მასზე გავლენა მარქსმა მოახდინა, თუმცა ყველას დრო დასჭირდა იმის გასაგებად თუ რას გულისხმობდა ლევი-სტროსი. თვით კულტურული ეკოლოგისტებიც კი, რომლებიც ერთადერთი თვით-აღიარებული მატერიალისტები იყვნენ სამოციან წლებში იშვიათად იშველიებდნენ მარქსს. არ არის საჭირო იდეოლოგიური ასპექტების ანალიტიკოსობა იმის მისახვედრად, რომ სამოციან წლებში მარქსის მიუღებლობა, ისვე როგორც სამოცდაათიან წლებში მისი ზეგავლება რეალური-სამყაროს პოლიტიკის გავლენას წარმოადგენდა.
კაპიტალიზმზე ცენტრირებული მსოფლიოს ხედვიდან გამომდინარე პრობლემებიც გავლენას ახდენდა პოლიტიკური ეკონომისტების ისტორიის ხედვაზე. ისტორია არის რაღაც გემის მსგავსი, რომელიც შემოდის საზოგადოების გარედან შიგნით. ისე რომ ჩვენ კი არ ვიღებთ ამ საზოგადოების ისტორიას, არამედ ამ ისტორიის გავლენას საზოგადოებაზე. საკითხის ასეთი ხედვა ყოველთვის არც ისე დამაკმაყოფილებელია ტრადიციული ანთროპოლოგებისათვის. ტრადიციულ მიმდინარეობას ჰქონდა საკუთარი პრობლემები ისტორიის კვლევისას. ისინი ხშირად წარმოადგენდნენ ხოლმე ისტორიული ხედვის დიდ ნაწილს დასაწყისში და არაადეკვატურად მცირე ნაწილს საზოგადოებრივი ცვლილებებისა დასასრულში. პოლიტიკურ-ეკონომიკური კვლევა ცვლის ამ კავშირს, მაგრამ მხოლოდ ინვერსიულ პრობლემას ქმნის. პოლიტიკური ეკონომისტები უფრო მეტად საკუთარ თავს ხედავენ ისტორიის გემზე, ვიდრე ნაპირზე. ისინი ამბობენ, მათ რეალურად არასდროს ეცოდინებათ თუ როგორ გამოიყურება სხვა სისტემა თავის ტრადიციულ ასპექტში, რადგან ის, რასაც ისინი ტრადიციულს უწოდებენ, მათივე აზრით, არის მხოლოდ პასუხი დასავლეთის გავლენაზე, ამიტომ ისინი ხედავენ არამხოლოდ იმას, რაც რეალურად ხდება, იმასაც თუ რა გავლენას ახდენს კაპიტალისტური სისტემა დანარჩენებზე. ასეთ პოზიციაზე ჩვენ მხოლოდ შეგვიძლია ვთქვათ: უნდა შეეცადო. ძალისხმევა ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც შედეგი, ასეა თეორიაშიც და პრაქტიკაშიც. სხვა სისტემების ხედვა პირველი სართულიდან, არის საფუძველი, ანთროპოლოგების სხვა საზოგადოებრივი მეცნიერებებისადმი მიდგომისათვის. ეს არის ჩვენი შესაძლებლობა, რომელიც ჩამოყალიბდა საველე მუშაობისას. ნაპირზე მდგომი ხალხების კულტურის შესწავლა გვაძლევს ჩვენი საკუთარი კულტურის გარეთ და ჩვენი კულტურის შიგნით ხედვის უნარს. გარდა ამისა, საველე მუშაობა უფრო და უფრო გახშირდა და ეს სასარგებლოა ხედვის გასაფართოვებლად. ასევე, ასეთი მიდგომა საკითხისადმი გვაძლევს შანსს, დავინახოთ ადამიანები, არა როგორც პასიური რეაქტორები რომელიმე სისტემაში, არამედ აქტიური სუბიექტები და აგენტები თავისივე ისტორიისა.
აქვე უნდა ვაღიარო, რომ პოლიტიკური ეკონომისტების მიკუთვნება 70-იანი წლებისათვის უფრო იდეოლოგიაა, ვიდრე ისტორიულად ზუსტი ფაქტი. ისინი აქტიურად მოღვაწეობდნენ 80-იან წლებშიც. მე განვიხილე სტრუქტურული მარქსიზმი და პოლიტიკური ეკონომიკა დროის ამ პერიოდში, რადგან ორივე სკოლა წინასწარმეტყველებს, იმას, რასაც მე მინდა ხაზი გავუსვა 80-იან წლებში. სახელდობრ, იმას, რომ  ადამიანის ქმედება და ისტორიული პროცესები მთლიანად და სისტემურად არის განსაზღვრული.
Uუკანასკნელი რამდენიმე წლის განმავლობაში ინტერესი გაიზარდა ურთიერთდაკავშირებული ცნებებისა და მათი ანალიზის მიმართ, როგორიცაა: პრაქტიკა,   ქმედება, ინტერაქცია, აქტივობა, გამოცდილება, წარმოდგენა. Mმეორე მასთან დაკავშირებული ცნებების წყება ყურადღებას ამახვილებს რაღაცის შემოქმედზე, მკეთებელზე: აგენტზე, აქტორზე, პერსონაზე, თვითონობა, ინდივიდზე, სუბიექტზე. ზოგიერთ მეცნიერებებში ამ მიმართულებით მოძრაობა დაიწყო ადრეულ 70-იან წლებში, ეს იყო პირდაპირი რეაქცია სტრუქტურალიზმზე. მაგალითად ლინგვისტიკაში მკაცრად დაგმეს სტრუქტურული ლინგვისტიკა და დაიწყეს ენის აღქმა, როგორც კომუნიკაცია და პერფორმაცია. ანთროპოლოგიაში უფრო ჭარბობდა ქმედებაზე დაფუძნებული მიდგომა. საფრანგეთში, პიერ ბურდიემ დაწერა თავისი პრაქტიკის თეორია. აშშ-ში გირტზმა გაილაშქრა ჰიპომიმდევრული შესწავლის წინააღმდეგ ორივე მიმართულებით: სიმბოლური
სისტემების “ბევრი მათგანი მისივე პროგრამის ნაშრომებისაგან გამოდიოდა” და იმის წინააღმდეგ, რასაც თვითონ უწოდებდა სტრუქტურალიზმის სტერილურ ფორმალიზმს, იმის მაგივრად, რომ დაეძახათ ანთროპოლოგებისათვის ადამიანის ქცევის შესასწავლად. ინგლისში იყო უმცირესობა, რომლებიც აკრიტიკებდნენ სოციალური სტრუქტურის ტრადიციულ ხედვას არა სტრუქტურული მარქსიზმის პოზიციიდან, არრამედ ინდივიდუალური არჩევანისა და გადაწყვეტილების მიღების პერსპექტივიდან.

ტრანსაქციონალისტური ტრადიცია ბრიტანულ ანთროპოლოგიაში შეიძლება ჩავსვათ 70-იან წლებში, სტრუქტურული მარქსიზმი და პოლიტიკური ეკონომისტები დიდ ხანს შემორჩნენ თუნდაც ანთროპოლოგიაში. მათთვის სოციალური და კულტურული ფენომენები აიხსნებოდა სისტემური/სტრუქტურული მექანიზმებით. მხოლოდ 70-იანი წლების დასასრულს სტრუქტურული მარქსიზმის ჰეგემონიამ დაიწყო შემცირება. ბურდიეს წიგნი ითარგმნა ინგლისურად 1978 წელს და ეხებოდა დროს, როცა უფრო პრაქტიკაზე ორიენტირებული მიდგომა გახდა გასაგები. აი მაგალითი: მიზეზობრიობის ინსტრუმენტები იცვლება და საზოგადოება უფრო და უფრო ნაკლებად არის წარმოდგენილი, როგორც ელაბორაციული მანქანა ან კვაზი ორგანიზმი, ვიდრე სერიოზული თამაში, ტროტუარის დრამა ან ბიჰევიორალური ტექსტი [გირტზი].
ჩვენ გვჭირდება შევხედოთ ამ სიძლიერის სისტემებს მოქმედებაში, რათა ვისწავლოთ ტაქტიკა და სტრატეგია, არა როგორც თამაშის წესებს [ბარნესი]. გენდერის კონცეფციები ყველა საზოგადოებაში გაიგება, როგორც კულტურის სისტემების ფუნქციური ასპექტები, რომელშიც აქტორები: მანიპულირებენ, ლეგიტიმაციას ახდენენ,  ინტერპრეტაციას აკეთებენ და ახდენენ პატერნების რეპროდუცირებას.
რა სურთ აქტორებს და როგორ მიიღებენ ისინი სასურველს?_ კითხულობს ორტნერი. თუ სტრუქტურულ-სემიოტიკური ანალიზი ვრცელდება ანთროპოლოგიაზე ენის საშუალებით, მაშინ ის რაც დაკარგულია, არ არის ისტორია და ცვლილება, გარდა ადამიანურ-პრაქტიკული ქმედება მსოფლიოში. ზოგიერთებმა შეიძლება იფიქრონ, რომ დაკარგულია, რასაც ანთროპოლოგია ეხება, [სალინსი].
თანამედროვე მოძრაობა უფრო ფართოა, ვიდრე თავად ანთროპოლოგია. სოციოლოგიაში სიმბოლური ინტერაქციონიზმი და სხვა მიკროსოციოლოგიური მიმდინარეობები იქცევენ ახალ ყურადღებას და ენტონი გიდენსი ამყარებს კავშირს აქტორსა და სტრუქტურას შორის, ცენტრალურ პრობლემებს წამოწევს წინ თანამედროვე სოციალურ თეორიის ისტორიაში.  ლიტერატურულ კვლევებში რაიმონდ ვილიამსი თვლის, რომ ლიტერატურა უნდა მივიღოთ, როგორც კონკრეტული პრაქტიკის პროდუქტი, იგი ადანაშაულებს მათ, ვინც ლიტერატურას გამოყოფს წარმოდგენის ექსტრაორდინალური იდეოლოგიის პრაქტიკიდან და მას აბსტრაქტულად განიხილავს. თუ ჩვენ უფრო ღრმად შევცურავთ, მაშინ დავინახავთ საშიშ მიწას, შეიძლება აღმოვაჩინოთ სოციობიოლოგიური მოძრაობა, რომელიც თან გასდევს მთელ ამ პერიოდს. რადგან მას ევოლუციური მექანიზმი გადააქვს მუტაციიდან აქტორის არჩევანზე მოახდინოს წარმატებული რეპროდუქციის მაქსიმალიზაცია. აქვე აღვნიშნავ, რომ ფემინისტური ანთროპოლოგია მოწინავე სფეროა, სადაც პრაქტიკული მიდგომა ჩამოყალიბდა. პრაქტიკული მიდგომები განსხვავებულია და  მე არ ვაპირებ შევადარო ისინი. მე მსურს განვიხილო სხვადასხვა შრომები, რომლებიც იზიარებენ მსგავს შეხედულებებს და მეტ-ნაკლებად მიღწეული აქვთ კომპრომისი. მე არ ვაპირებ დავაკანონო რომელიმე ამ შრომათაგანი ან მივაწერო მათ იმაზე მეტი, ვიდრე ისინი რეალურად არიან. მე მინდა დავიწყო ლატენტური ფორმის სურათის შექმნა, რომელიც იქნება გასაგები. ჩვენ უნდა დავიწყოთ ძირითადი განსხვავებების პოვნა ამ ახალ პრაქტიკაზე ორიენტირებულ მიდგომასა და სხვა, თუნდაც სიმბოლურ ინტერაქციონიზმს, ტრანსაქციონიზმს შორის. რადგან ისინი დაუპირისპირდნენ ნორმებისა და წესების პარსონსისეულ და დიურკემისეულ ხედვას. ახალი პრაქტიკის თეორეტიკოსები იზიარებენ შეხედულებას, რომ სისტემას აქვს ძალიან მძლავრი, თითქმის განმსაზღვრელი ეფექტი ადამიანის ქმედებაზე და მოვლენათა ფორმაზე. მათი მიზანი, ქმედებისა და ინტერაქციის შესწავლისას, სულაც არ არის ამ ფაქტორის მინიმიზაცია, არამედ გაგება, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, საიდან მოდის სისტემა, როგორ პროდუცირდება და რეპროდუცირდება იგი და როგორ ის წარსულში ან შეიცვლება მომავალში. როგორც გიდენსი  ამბობს, პარსონსმა და მისმა კოლეგებმა მთავარი როლი მიანიჭეს ქმედების ცნებას თავიანთ სქემაში. ბურდიემ, გიდენსმა და სხვებმა დააფიქსირეს ეს შემთხვევა და დაიწყეს საკუთარი პოზიციის არგუმენტაცია ამ მიდგომის საწინააღმდეგოდ. პრაქტიკა არ არის სისტემისა და სტრუქტურის შესწავლის ანტაგონისტური საშუალება, არამედ აუცილებელი დამატებაა. მეორე ძირითადი განსხვავება ახალი პრაქტიკისა არის მარქსიზმის გავლენა. ეს გამოიხატება იმაში, თუ როგორ აღიქმება სტრუქტურა და კულტურა. ახალი პრაქტიკის თეორეტიკოსები იზიარებენ ანთროპოლოგების 60-იანი წლების კულტურისა და სტრუქტურის ფორმირების [შეიპინგის] ძალა, რომელიც საკმაოდ მუქ ფერებში აღიქმება მოგვიანებით, როგორც ჰეგემონია და სიმბოლური დომინირება.
მარქსიზმის გავლენაზე შეიძლება ითქვას, რომ ქმედებისა და ურთიერთქმედების ანალიზისათვის გამოსადეგარი ფორმები, რომლებიც არსებობენ ასიმეტრიულ ან დომინირებულ ურთიერთობაში, რადგან ისინი საუკეთესოდ ხსნიან ნებისმიერი მოცემული სისტემის ფორმას ნებისმიერ მოცემულ დროში. განვიხილავთ ინტერაქციას, როგორც ბრძოლას თუ ვაკვირდებით აქტორებსა და მათ ქცევას, არათანაბარი ურთიერთობისას მათ როლებსა და სტატუსებს, მიდგომა მიდრეკილია ხაზი გაუსვას სოციალურ ასიმეტრიას, როგორც სტრუქტურისა და ქმედების უმნიშვნელოვანეს განზომილებას.
ყველა არსებული მიმართულება არ განიცდიდა მარქსიზმის გავლენას, მაგალითად, სიმბოლური ინტერაქციონიზმი და ტრანსაქციონალიზმი უფრო მეტად ადამ სმიტს ეყრდნობოდა. ხოლოდ მარქსიზმზე საუბარი არის ოპოზიციური ვითარების დაჩრდილვა, რომელიც არსებობდა მარქსიზმსა და ვებერიანელობას შორის, როგორც მატერიალიზმსა და იდეალიზმს შორის. პრაქტიკის თეორეტიკოსებმა დაიწყეს ისეთი მწერლების ძებნა, რომლებსაც შეეძლოთ მარქსიზმისათვის გაეკეთებინათ ისეთი ინტერპრეტაცია, რომ ის ვებერთან თანხმობაში მოსულიყო. რადგან ვებერი ცენტრალურ მნიშვნელობას ანიჭებდა აქტორს. ასე რომ ამ ავტორებმა წინ წამოწიეს ადამიანის პრაქსისი მარქსთან, რადგან ვებერი ამას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა, ასევე, ვებერთან აქტუალურია ეკონომიკური პოლიტიკაში, ამიტომ ავტორებმა მარქსთანაც იპოვეს მსგავსი რამ_ ეკონომიკური აფეთქება პოლიტიკურ დომინანტობაში და ის, რაც ვებერთან უმთავრესია, ეთოსი და ცნობიერება, მარქსთანაც გაავლეს პარალელები. მარქსის ამორჩევა ვებერთან შედარებით და მისი უფრო მაღლა დაყენება არის ტაქტიკური მოძრაობა რომელიმე მიმართულების გასააქტიურებლად. რეალურად კი, თეორიული მხარე ითვალისწინებდა ორივეს.
მე შევეცდები შევაფასო და მიმოვიხილო ახალი პრაქტიკის პოზიცია შეკითხვების დასმით: რას ეძებს პრაქტიკული მიდგომა ასახსნელად? რა არის პრაქტიკა? როგორ არის იგი მოტივირებული და რა სახის ანალიტიკური კავშირებია მოცემული ამ მოდელში?

თანამედროვე პრაქტიკის თეორია ცდილობს დააკავშიროს ადამიანის ქმედება და რაღაც უფრო გლობალური რამ, რასაც სისტემას ვუწოდებთ. კითხვები ორივე მიმართულებით შეიძლება დაისვას: როგორ ახდენს პრაქტიკა გავლენას სისტემაზე და პირიქით, როგორ გავლენას ახდენს სისტემა პრაქტიკაზე. ორ ანთროპოლოგიურ ნაშრომში, სადაც ჩანს პრაქტიკაზე დაფუძნებული მოდელი, ავტორები, (ბურდიე და სალინსი) ყურადღებას ამახვილებენ ფრანგულ სტრუქტურალისტურ ხედვაზე კავშირზე კატეგორიებსა და ურთიერთობებს შორის. ბურდიეს ჰაბიტუსი და სალინსის კოსმოლოგიური დრამა ძალიან გავს ამერიკულ კულტურის ცნებას, რომელიც ახდენს რამდენიმე ელემენტის კომბინირებას: ეთოსი, აფექტი და კოგნიტური სქემების ღირებულების კლასიფიკაცია.
პრაქტიკული ანთროპოლოგიის წარმომადგენლებში მიიჩნევენ, რომ საზოგადოება და ისტორია არ არიან მხოლოდ ად ჰოც პასუხებისა და ადაპტაციური ფორმების ჯამი კონკრეტული სტიმულისათვის, არამედ იმართებიან ორგანიზაციული და შეფასებითი სქემებით. სისტემა არ იყოფა ბაზისად და ზედნაშენად ან საზოგადოებად და კულტურად. ქორწინების ინსტიტუტი, როგორც სისტემა ერთდროულად არის: სოციალური ურთიერთობების, ეკონომიკური მოწყობის, პოლიტიკური პროცესების, კულტურული კატეგორიების, ღირებულებების, ნორმების, იდეალების, ემოციური ნიმუშების და სხვა მრავალი რამის სისტემა. ეს ნაწილები არ არის გადანაწილებული და ქორწინებაში არ უჭირავს მეტ-ნაკლები ადგილი. რაც მაგალითად, ქორწინება მიეკუთვნება საზოგადოებას და რელიგია კულტურას. პრაქტიკულ მიდგომას არ სჭირდება სისტემას დაშლა ხელოვნურ ნაწილებად, რადგან ანალიზის არსი არ არის რომელიმე ნაწილის უპირატესობის გამოვლენა, არამედ სისტემის დანახვაა მთლიანობაში, მისი მიმართება პრაქტიკასთან. მაგრამ სისტემის ყველა ნაწილს არ აქვს თანაბარი მნიშვნელობა ანალიზისათვის. სისტემის ფორმირებაც და დეფორმირებაც არის ასიმეტრიის,არათანაბრობისა და დომინანტობის სპეციფიკური რეალობა მოცემულ დროსა და ადგილზე. რაიმონდ უილიამსი, მარქსისტი კულტურისა და ლიტერატურეს ისტორიკოსი აჯამებს ამ პოზიციის ჰოლისტური მიდგომის არსსა და დომინანტობის პრივილეგირებულ პოზიციას. იღებს რა ანტონიო გრამშის ტერმინს, ჰეგემონიას, იგი კამათობს, რომ ჰეგემონია ეს არის კონცეფცია, რომელიც მოიცავს და სცილდება ადრეულ ორ ცნებას: კულტურას, როგორც მთლიან სოციალურ პროცესს, რომელშიც ადამიანები განსაზღვრავენ და ფორმას აძლევენ საკუთარ მთელ ცხოვრებას; და იდეოლოგია მთელი თავისი მარქსისტული არსით, რომელშიც მნიშვნელობებისა და ღირებულებების სისტემა არის კონკრეტული კლასის ინტერესის ექსპრესია ან პროექცია. ჰეგემონია გადის კულტურის მიღმა და ყველა საზოგადოებაში არის რაღაც შეუსაბამობები ამ პროცესის გააზრების მნიშვნელობა და შესაძლებლობა. გრამში ასევე საუბრობს დომინანტობა-სუბორდინაციაზე, რომელიც მთლიანი პროცესია. სწორედ ამ მთლიანობრივი აღქმის გამო გადის ჰეგემონია იდეოლოგიის ფარგლებს გარეთ. გადასაწყვეტია, არა მარტო იდეებისა და რწემენების ცნობიერება არამედ მთელი სოციალური პროცესი პრაქტიკულად ორგანიზებულია დომინანტური მნიშვნელობებითა და ღირებულებებით.
ჰეგემონია კულტურაა, მაგრამ ის დანახული უნდა იყოს, როგორც კლასების დომინანტობა-სუბორდინაცია. პრაქტიკის თეორია ეძებს რომ ახსნას მოცემული სოციალურ-კულტურული მთელის ფორმისა და მნიშვნელობის გენეზისი, რეპროდუქცია და ცვლილება.

თარგმანი- Ortner, S. B. (1984). Theory in Anthropology Since the Sixties. Comparative Studies in Society and History, 26(1), 126-166.

მთარგმნელები: კულტურის ემპირიული კვლევების ჯგუფი

About socioflaneur

სოციოფლანიორი
This entry was posted in კულტურის ემპირიული კვლევები and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s