კულტურა, როგორც სოციალური ცხოვრების კატეგორია და როგორც მნიშვნელობათა კონკრეტული სამყარო

კულტურა, როგორც სიმბოლოებისა და მნიშვნელობების სისტემა
კულტურის როგორც სიმბოლოებისა და მნიშვნელობების სისტემის კონცეფცია ამერიკულ ანთროპოლოგიაში 1960-იანი წლებიდან იყო დომინანტური. მისი პოპულარობა უკავშირდება კლიფორდ გირთსის სახელს, რომელმაც ტერმინი “კულტურული სისტემა” თავისი რამდენიმე ცნობილი ესეს სათაურში გამოიყენა. ამ შეხედულებას ავითარებდა დევიდ შნაიდერიც, რომლის ნაშრომებმაც დიდი გავლენა მოახდინეს ანთროპოლოგიაზე, თუმცა აკლდათ გირთსის ინტერდისციპლინური მიმზიდველობა. გირთსმა და შნაიდერმა ეს ტერმინი აიღეს ტალკოტ პარსონსის ნაშრომებიდან, რომელთა მიხედვითაც კულტურული სისტემა (სიმბოლოებისა და მნიშვნელობების სისტემა) იყო სოციალური ურთიერთობების გარკვეული “აბსტრაქციის დონე”. ტერმინი “კულტურული სისტემა” უპირისპირდებოდა “სოციალურ სისტემასა” (ნორმებისა და ინსტიტუტების სისტემა) და “პიროვნების/ინდივიდის სისტემას” (მოტივაციების სისტემა). გირთსი და შნაიდერი განსაკუთრბით ცდილობდნენ, ერთმანეთისგან განესხვავებინათ კულტურული სისტემა და სოციალური სისტემა. მათთვის კულტურის ანალიზში ჩართვა ნიშნავდა კონკრეტული ინტერაქციების ნაკადიდან ისეთი ასპექტების გამორჩევას, რომელთაც ადამიანები ქმედების დროს გარკვეულ მნიშნველობას ანიჭებდნენ. კულტურის, როგორც მნიშვნელობებისა და სიმბოლოების სისტემის, კონცეპტუალიზაცია მიზნად ისახავს სემიოტიკური და სხვა სახის გავლენებისაგან თავის დაღწევას (როგორიცაა, მაგალითად, გეოგრაფიული, დემოგრაფიული, ეკონომიკური, ბიოლოგიური, ტექნოლოგიური და სხვა სახის ასპექტები, რომელთაც თავისთავად აქვთ გავლენა ქმედებათა/ქცევათა ნებისმიერ მიმდინარეობაში).

კულტურული სისტემების გირთსისა და შნაიდერის პოსტპარსონსული თეორიზაცია არ იყო სიმბოლური ანთროპოლოგიისთვის ერთადერთი მოდელი 1960- და 1970-იან წლებში. გავლენიანი იყო, აგრეთვე, ვიქტორ ტერნერის ნაშრომები, რომელთა თეორიული საფუძვლები დიურკემთან გვხვდება. კლოდ ლევი-შტრაუსმა და მისმა მიმდევრებმა განავითარეს კულტურის, როგორც სიმბოლოებისა და მნიშნველობების სისტემის ალტერნატიული მოდელი – კონცეპტუალიზებული, როგორც გამომსახველი და გამოსახული.
ყველა ანთროპოლოგიური სკოლა ითვალისწინებდა სიმბოლოების სისტემის გავლენას ადამიანთა ქცევაზე. ასევე ფიქრობდნენ ისეთი ფრანგი “სტრუქტურალისტი” მოაზროვნეები, როგორებიც იყვნენ როლანდ ბარტი, ჟაკ ლაკანი და მიშელ ფუკო.

ყველა ამ მიდგომას ერთი საერთო ჰქონდა – აღიარებდნენ სიმბოლოების კულტურული მნიშვნელობის სისტემურობას და სიმბოლოთა სისტემის ავტონომიურობას – მათ განსხვავებას და არანაკლებ მნიშნველოვნებას სოციალური ცხოვრების სხვა მახასიათებლებთან შედარებით. კულტურის ანალიზის მათეული პრაქტიკა ამიტომაც   მეტ-ნაკლებად სინქრონული და ფორმალისტურია.

კულტურა, როგორც კრეატიულობა/შემოქმედებითობა თუ საქმიანობა

კულტურის ამ კონცეფციას განსაკუთრებით იყენებდნენ იმ ტრადიციულ მიდგომებში, სადაც გამოარჩევენ ძლიერ “მატერიალურ” განმსაზღვრელებს როგორც, მაგალითად, მარქსიზმსა და ამერიკულ სოციოლოგიაში. დაახლოებით სამი ათეული წლის წინ ამ ტრადიციებზე მომუშავე მეცნიერებმა გამოყვეს კულტურის (როგორც კრეატივის/შემოქმედების სფერო) კონცეფცია, სადაც სოციალურ ქმედებას განსაზღვრავს ეკონომიკური ან სოციალური სტრუქტურა. მარქსისტულ ტრადიციაში ეს იყო ე.პ. ტომსპონის “ Making of the English Working Class”, ასევე, ინგლისელი მარქსისტის, პოლ უილისის “შრომის სწავლა” (Learning to Labour). სწორედ მან განავითარა ეს კონცეფცია. თუმცა ადგილობრივ ამერიკულ ანთროპოლოგიაშიც ჰქონდა ადგილი კულტურისა და სტრუქტურის დაპირისპირებას.

კულტურის ცნობა საქმიანობის/მოქმედების მიხედვით და მისი დაპირისპირება სტრუქტურასთან ცოტათი იმავე განმსაზღვრელ მატერიალიზმს გულისხმობს, რასაც პირველ რიგში ეწინააღმდეგებოდნენ “კულტურისტი” მარქსისტები. იგი ორივეს აზვიადებს _ სოციოეკონომიკური მსაზღვრელების ულმობელობასა და სიმბოლური ქმედების თავისუფალ წარმოდგენას. ორივე, სოციოეკონომიკური და კულტურული პროცესები – სტრუქტურისა და საქმიანობის ნაზავია. კულტურულ ქმედებებს წარმოადგენს, ვთქვათ, დადგმული ხუმრობები ან დაწერილი პოემები – და ისინი აუცილებლად ექცევიან კულტურული სტრუქტურის საზღვრებში, როგორიცაა, მაგალითად, ლინგვისტური თუ ვიზუალური შეზღუდვები.
ხოლო ეკონომიკური ქმედება, როგორიცაა წარმოება ან მანქანების შეკეთება, წარმოუდგენელია შემოქმედებისა და საქმიანობის გაუვარჯიშებლად. სტრუქტურასა და საქმიანობას შორის კავშირის დეტალები განსხვავდება კულტურული და ეკონომიკური პროცესების მიხედვით, მაგრამ სერიოზული შეცდომაა, თუკი ეკონომიკურსა თუ კულტურულს ექსკლუზიურად სტრუქტურასა და საქმიანობას დავუკავშირებთ.

ამას მივყავართ სწორედ კულტურის ყველაზე ნაყოფიერ კონცეფციებთან, რომლებიც ერთმანეთს პირველობას ეცილებიან. ესაა კულტურის, როგორც სიმბოლოებისა და მნიშვნელობების სისტემის, კონცეფცია, რომელიც ჰეგემონური მიდგომა იყო 1960- 1970-იან წლებში და კულტურის, როგორც პრაქტიკის, კონცეფცია, რომელიც განსაკუთრებით ცნობილი გახდა 1980 და 1990-იან წლებში.
რას ვგულისხმობთ ჩვენ კულტურის ცნებაში
1983  წელს, რაიმონდ ვილიამსი წერდა, რომ კულტურა ეს არის ინგლისურ ენაში არსებული ორი ან სამი   ყველაზე რთული სიტყვიდან ერთერთი ყველაზე რთული სიტყვა. მისი კომპლექსურობა, მას შემდეგ, არ შემცირებულა. მე არ მაქვს არც კომპეტენტურობა და არც განზრახვა რომ , კვალდაკვალ მივყვე  აკადემიურ დისკურსში არსებულ კულტურის მნიშვნელობათა  ჩამოთვლას. მაგრამ მცდელობა, რომ დავახარისხოთ სიტყვა კულტურის განსხვავებული მნიშვნელობები, არსებითია და მე უნდა დავიწყო კულტურის ორი, ერთმანეთისგან ფუნდამენტურად განსხვავებული, განსაზღვრების განსხვავებით.
ერთერთი მნიშვნელობის თანახმად, კულტურა ეს არის სოციალური ცხოვრების კატეგორია, რომლის აბსტრაჰირებაც უნდა მოვახდინოთ ადამიანური არსებობის რთული რეალობიდან. კულტურა ამ გაგებით განსხვავებულია სოციალური ცხოვრების სხვა აბსტრაქტულ კატეორიებისაგან როგორებიცაა, ეკონომიკა, პოლიტიკა, ბიოლოგია. რომ  გამოვყოთ   ცნებები კულტურა ან კულტურული საჭიროა დავუკავშიროთ ისინი რომელიმე აკადემიურ  დისციპლინას ან სუბდისციპლინას, მაგალითად ანთროპოლოგია ან კულტურის სოციოლოგია ან ანალიზის რომელიმე სტილს მაგალითად სტრუქტურალიზმი, ჰერმენევტიკა და ა. შ. კულტურა ამ გაგებით, ანუ როგორც აბსტრაქტული თეორიული კატეგორია, მხოლოდ მხოლობით რიცხვში არსებობს. როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ კულტურებზე ჩვენ უნდა მივუბრუნდეთ კულტურის მნიშვნელობის მეორე ფუნდამენტურ გაგებას.
მეორე  მნიშვნელობის თანახმად , კულტურა ეს არის რწმენებისა და გამოცდილებების განსაზღვრული სამყარო. კულტურა ამ გაგებით მიეკუთვნება საზოგადოებას და  ასევე იზომორფულია საზოგადოებისა ან რომელიმე სუბსოციალური ჯგუფებისა. ჩვენ შეგვიძლია ვისაუბროთ ამერიკის კულტურაზე ან სამოას კულტურაზე ან საშუალო კლასის კულტურაზე ან გეტოს კულტურაზე. განსხვავება კულტურის ცნების ამ სახით გამოყენების შემთხვევაში არ არის კულტურულსა და არაკულტურულს შორის, არამედ აქ განსხვავებაა ამერიკულ, სამოას, ფრანგულ და სხვა კულტურებს ან კიდევ საშუალო კლასისა და მაღალი კლასის კულტურებს  შორის.
განსხვავება კულტურას როგორც თეორუილ კატეგორიასას და  რწმენებისა და გამოცდილებების განსაზღვრულ სამყაროს შორის ცხადია. რუდ ბენედიქტისეული კულტურის ცნება მსგავსია კულტურის  მეორე მნიშვნელობისა, ხოლო ლევი სტროსის  მოსაზრება, რომ კულტურის მნიშვნელობა სტრქტურირებულია დაპირისპირებული კატეორიებით, კულტურის პირველი მნიშვნელობის იგივეობრივია.
უკმაყოფილებაა “ ბენედიქტიანურ” ეთნგორაფიასა, რომელსაც კულტურა წამოუდგენია, როგორც განსაზღვრული სამყარო და ლევის სტროსის  მოსაზრებას შორის რომ კულტურა მნიშვნელობათა სისტემაა.
აქ მე მიმოვიხილავ კულტურას პირველი მნიშვნელობით ანუ როგორც სოციალური ცხოვრების კატეგორიას. ჩვენ უნდა გვქონდეს კულტურის ცხადი, განსაზღვრება ამ თეორიულ დონეზე რომ შევძლოთ, შემდეგ განვსაზღვროთ როგორ ყალიბდება კულტურული განსხვავებები დროსა და სივრცეში.

კულტურა როგორც ინსტიტუციონალური სფერო, რომელიც ემსახურება მნიშვნელობის შექმნას
კულტურის ამგვარი გაგება დაფუძნებულია ვარაუდზე, რომ სოციალური წარმონაქმნები, ფორმირებები შედგება სხვადასხვა საქმიანობისთვის განკუთვნილ ინსტიტუტთა ჯგუფებისგან. ეს ჯგუფები შეიძლება სხვადასხვანაირად განსაზღვრული სფეროებისთვის იყოს  დანიშნული _ ყველაზე უფრო მიღებულია პოლიტიკის, ეკონომიკის, საზოგადოების და კულტურის სფეროები. კულტურა არის სფერო, რომელიც განკუთვნილია მნიშვნელობათა წარმოება, გავრცელება და გამოყენებისთვის. კულტურის სფერო შეიძლება დაიყოს იმ ქვესფეროებამდე, რომლებისგანაც იგი შედგება: აზრი, ხელოვნება, თეატრი, სტილი, ლიტერატურა, რელიგია, მედია და განათლება. კულტურის შესწავლა, თუ იგი ამ სახით არის განსაზღვრული, არის შესწავლა ქმედებებისა, რომლებიც ხდება ინსტიტუციონალურად განსაზღვრულ სფეროებში და მნიშვნელობებისა, რომლებიც მათშია წარმოწმნილი.
კულტურის ამგვარი ცნება  ცნობილია სოციოლოგიის დისკურსისა  და კულტურის კვლევების შესწავლისას, მაგრამ ძალიან იშვიათად გამოიყენება ანთროპოლოგიაში. მისი ფესვებს ალბათ მივყავართ კულტურის ცნების, როგორც ”მაღალი” ან ”ამამაღლებელი”, მხატვრული და სააზროვნო ქმედების სფერომდე, მნიშვნელობამდე, რომელმაც რაიმონდ ვილიამსის მიხედვით მნიშვნელობა შეიძინა, წინ წამოიწია მე19 საუკუნეში, მაგრამ თანამედროვე აკადემიურ დისკურსში ამ ცნების გამოყენება ნაკლებადაა დაფასებული.  ამერიკული კულტურის სოციოლოგიაში მუშაობის დამახასიათებელი მიდგომა იყო თვითგანდიდების, კლასებით დაინტერესებულობის, მანიპულაციური ან ინსტიტუციონალური ცვლილებების პროფესიონალიზაცია, რომლებიც თან ახლავს პრესტიჟულ მუზეუმებს, მხატვრულ სტილებს, სიმფონიურ ორკესტრებს ან ფილოსოფიის სკოლებს. კულტურის იმ ფორმათა კვლევები, რომლებიც არაფრადაა მიჩნეული მაღალი კულტურის წარმომადგენელთა მიერ. ესენია: როკ-მუსიკა, ქუჩის მოდა, საპირისპირო სქესის წარმომადგენლის ტანსაცმლის ტარება, სავაჭრო ცენტრები, დისნეილენდი, სერიალები. კულტურის ამგვარ გაგებასთან დაკავშირებით პრობლემა არის ის, რომ ის ფოკუსირებას ახდენს მნიშვნელობათა მხოლოდ გარკვეულ რიგზე, რომლებიც გარკვეულ რიგ ინსტიტუციონალურ ადგილებშია წარმოშობილი.
ცნების ამგვარი გამოყენება რაღაც დოზით კავშირშია ფართოდ გავრცელებულ შეხედულებასთან, რომ მნიშვნელობები მინიმალურ მნიშვნელობას იძენენ განსხვავებულ კულტურებში. პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სფეროებში ინსტიტუტები აკონტროლებენ საზოგადოების რესურსების დიდი ნაწილს, კულტურის დანახვამ როგორც ქმედების გარკვეულმა სფერომ, საბოლოოდ შეიძლება დაადასტუროს ვარაუდი იმის შესახებ, რომ კულტურა უბრალოდ  ”საზოგადოების დინების ქაფია” . კულტურის სოციოლოგიამ შემოიფარგლა ინტერესთა სფერო ”კულტურული” ინსტიტუტების შესწავლით, ამან განაპირობა საგნის დანაწევრება, რაც არახელსაყრელი იყო კულტურის სოციოლოგებისთვის.
კულტურის სოციოლოგიამ შეიზღუდა თავისი სფერო მხოლოდ ”კულტურული” ინსტიტუტების შესწავლით, ამან განაპირობა თემის დანაწევრება რაც კულტურის სოციოლოგებისთვის არ იყო ხელსაყრელი. მართლაც, მხოლოდ კულტურის ამ შეზღუდული ცნების გაფართოებამ გახადა შესაძლებელი კულტურის სოციოლოგიის ქვესფეროს მნიშვნელოვანი ზრდა ბოლო ათლწეულის განმავლობაში.

კულტურა როგორც ადათი (practice)
ბოლო 15 წელი მოწმეა კულტურის როგორც სიმბოლოების და მნიშვნელობათა სისტემის სახით გაგების გავრცელებული საწინააღმდეგო რეაქციისა. ეს სხვადასხვა დისციპლინებსა და სლოგანებში გამოიხატა – მაგალითად, ”ადათი”, ”წინააღმდეგობა”, ”ისტორია”, ”პოლიტიკა” ან ”კულტურა როგორც ინსტრუმენტთა ნაკრები”.  ანალიტიკოსები ეწინააღმდეგებიან კულტურის როგორც ლოგიკურის, გამართულის, მუდმივის და არაცვალებადის აღწერას.  ამის მაგივრად ისინი ამტკიცებენ, რომ კულტურა არის წინასწარგანზრახული პრაქტიკული ქმედების, ძალაუფლებისადმი დამოკიდებულების, ბრძოლის, წინააღმდეგობის და ცვლილების სფერო.   ანთროპოლოგიაში, შერი ორტნერმა 1984 წელს აღნიშნა ცვლილება, გადასვლა პოლიტიკაზე ისტორიასა და ორგანიზაციაზე, შემოგვთავაზა პიერ ბურდიეს გამოთქმა ”პრაქტიკა”(ადათი) როგორც შესაბამისი სახელწოდება. ორი წლის შემდეგ ჯეიმს კლიფორდის და ჯორჯ მარკუსის გამოცემამ წერის კულტურა გამოუცხადა საზოგადოებას ანთროპოლოგიის კულტურის ცნების კრიზისი. მას შემდეგ კულტურის, როგორც სიმბოლოთა და მნიშვნელობათა ცნების კრიტიკა ძალიან გაძლიერდა. ყველაზე აღსანიშნავი ნამუშევარი ანთროპოლოგიაში ამტკიდებდა მნიშვნელობების წინააღმდეგობრივ, ცვალებად ფრაგმენტულ ხასიათს, როგორც შესწავლილ საზოგადოებებში წარმოქმნილ ასევე ანთროპოლოგიურ თემებში წარმოჩენილ მნიშვნელობათა. ანთროპოლოგიაში ახლახან ჩატარებულმა სამუშაოებმა არსებითად შეცვალა კულტურა როგორც წარმომადგენლობითი ტერმინი.
არაა გასაკვირი, რომ კულტურის წარმომადგენლობით ასპექტზე ხაზის გასმა შეთავსებადია კულტურის ისტორიკოსების უმეტესი ნაწილის შრომებთან. ისტორიკოსებმა დაიწყეს კულტურის შესწავლა და ისინი ფრთხილად, მაგრამ ხშირად ახსნის გარეშე ცვლიდნენ ცნებას კულტურული მნიშვნელობების წინააღმდეგობრიობის და დამყოლობის ხაზგასმით და ეძებდნენ მექანიზმებს, რომელთა მეშვეობით მნიშვნელობები გადაიცემოდა. ერთმანეთს უპირსპირდებოდნენ ისინი, ვინც ამტკიცებდნენ რომ ისტორიული ფაქტები, ცვლილებები გაგებულ უნდა იქნას როგორც ”წმინდა კულტურული”  და ისინი ვინც ეკონომიკური და სოციალური გადაწყვეტილებების მნიშვნელობას ანიჭებდნენ უპირატესობას.
კულტურის სოციოლოგებს სურვილი გაუჩნათ დემონსტრირება მოეხდინათ, რომ კულტურას აქვს მიზეზობრივი, კაუზალური ეფექტური ძალა, რათა მიეღოთ აღიარება მათი ახლახანს ჩამოყალიბებული ქვესფეროსი. ბევრმა მათგანმა კულტურა ააგეს როგორც ერთობლიობა ცვლადებისა რომელთა გავლენა ქცევაზე შეიძლება შედარებული იყოს ისეთი სტანდარტული სოციოლოგიური ცვლადების გავლენასთან როგორიცაა კლასი, ეთნიკურობა, სქესი, განათლების დონე, შედეგად, ისინი დაშორდნენ ვებერისეულ, დიურკეიმისეულ თუ პარსონისეულ გაგებას კულტურისა. ბევრი კულტურის სოციოლოგისთვის კულტურა არა სიმბოლოთა და მნიშვნელობათა შეთანხმებული სისტემაა, არამედ სხვადასხვანაირი კოლექცია ”ხელსაწყოთა”,რომელიც  როგორც მეტაფორა მიგვანიშნებს უნდა გავიგოთ როგორც ქმედების შესასრულებელი საშუალებები.  ეს ხელსაწყოები არის დისკრეტული და გარკვეული დანიშნულებისთვის განკუთვნილი.

თარგმანი -Sewell, W. H. (1999). The Concept(s) of Culture. Bonell, V. E. and Hunt, L. (eds.). Beyond the Cultural Turn: New Directions in the Study of Society and Culture. Berkley, Los Angeles, London: University of California Press.

მთარგმნელები : ანი გიორგაძე, ხატია ნადარაია

About socioflaneur

სოციოფლანიორი
This entry was posted in კულტურის ემპირიული კვლევები and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s